Úr Lesbók Morgunblaðsins,
Sunnudagurinn 1.nóvember 1942
37.tbl. XVII. árgangur
Bls. 343
Böðvar frá Hnífsdal:
Sönn saga.
Vonsvikinn veiðimaður.
Það var orðið fullbjart fyrir þó nokkru. Veður var kalt og kyrt. Þetta var að morgni dags, í febrúarmánuði, árið 1894. Álftafjörðurinn lá lognsljettur og endurspeglaði blágræna slikju vetrarhiminsins. Norðan við Ísafjarðardjúpið bar bungulagaðar fannabreiður Snæfjallastrandar við himin sjálfan, en yfir Súðavík gnæfði hið einkennilega fjall, Kofrinn, eins og drifhvít marmarasúla undir bláu hvolfþaki.
Undanfarna daga hafði snjóað á harðfenni ofan. Síðan hafði hvest og skafið af hjarninu á hólum og rimum. Snjór var því mikill um alla jörð, en þó stóðu sumsstaðar upp úr stórir steinar í fjallahlíðunum.
Unglingspiltur kom út í dyrnar á bæ einum í Súðavík og skygndist um. Hann hjet Þorlákur Guðmundsson og var 17 vetra gamall. Þótt hann væri ekki eldri en þetta, var það alment viðurkent, að hann kynni eina íþrótt umfram aðra menn, en sú íþrótt var skotfimi.
Láki hafði melrakka í girðingu í Súðavík
Frá því er hann fyrst mundi eftir sjer hafði hann langað til að eignast byssu og gerast veiðimaður. Þegar hann var tíu ára gamall eignaðist hann fyrstu byssuna. Það var mjög fornfráleg skammbyssa og varð að hlaða hana með því að setja skotið upp í hlaupið að framan. Þorlákur hafði grjón eða baunir fyrir högl, en hæfði aldrei neitt með þessari byssu, en þegar hann var kominn á þrettánda ár, náði hann í stærri byssu til eignar. Það var byssa af þeirri gerð, sem forhlaðningar nefndust. Þær voru kraftmiklar, en seinlegt að hlaða þær. Með þeirri byssu skaut Þorlákur tvær tófur í einu skoti, nokkru áður en hann fermdist. Og síðar, það sama vor, lá hann á greni, skaut báðar tófurnar sama kvöldið og náði einum yrðlingi. Eftir þá frægðarför var hann ráðinn sem grenjaskytta fyrir hreppinn. En til þessa starfa var jafnan valinn hinn skotfimasti maður, sem völ var á. Mun ýkjulaust mega fullyrða, að sjaldan eða aldrei muni 14 ára drengur hafa orðið fyrir slíku vali.
[mynd 2 h] Nú var Þorlákur orðinn 17 ára gamall, og hann var nýbúinn að eignast fyrstu byssuna af þeirri gerð, sem nú tíkast, þ.e. afturhlaðning, þar sem hægt er að stinga hlöðnum skothylkjum inn í hlaupið að aftan. Er það ólíkt fljótlegra og hentugra í alla staði en forhlaðningarnir gömlu.
Þorlákur stóð nú þarna í dyrunum og skygndist um. Þegar honum varð litið upp eftir fjallshlíðinni, sá hann hvar mórauð tófa hljóp þar yfir rima einn í fjallinu og hvarf í svonefnt Eyrardalsgil.
Þorlákur brá við skjótt, þaut inn í bæinn, greip byssu sína og hljóp upp eftir gilinu eftir tófunni. Kom hann nú auga á tófuna, þar sem hún skaust undir stein. Læddist hann í áttina til steinsins, uns hann komst í dágott skotfæri. Þá hljóp alt í einu hvít tófa undan steininum. Hann miðaði á hana og skaut. Hvíta tófan valt um hrygg og var þegar steindauð. En við skothvellinn þaut sú mórauða, sem líka hafði legið undir steininum, eins og kólfi væri skotið, upp hlíðina og stefndi til fjalls. Þorlákur hlóð byssuna í skyndi og sendi skot á eftir henni, þó að færið væri í lengsta lagi. Tófan lá við skotið. Þorlákur tók á rás upp til hennar, en þegar hann átti skamt ófarið, rís tófan á fætur og dragnast á að giska 100 metra upp eftir hlíðinni. Þar lagðist hún niður. Þorlákur hjelt áfram að elta hana, en nú var svo hart hjarn undir fæti, að hann varð að höggva sjer spor með byssuskeftinu. Í hvert skipti, sem tófan sjer manninn nálgast, stendur hún upp og færir sig ofar, en aldrei langt í einu. Á öllu háttalagi tófunnar mátti marka, að hún var allmikið særð, var og slóð hennar blóði drifin. En aldrei komst Þorlákur svo nærri henni, að hægt væri að skjóta að henni öðru skoti. Gekk svo, uns komið var hátt upp í fjall. Eru þau nú stödd öðrumegin við gil nokkurt. Alt í einu tekur tófan viðbragð, sendist þvert yfir gilið og hverfur þar undir klettabelti. Þorlákur hleypur á eftir og ætlar yfir gilið, en þar er snarbratt hengiflug niður gilið, þá tók við brött fjallshlíð að láglendi niður, á að giska 5-600 metra vegalengd, alt eftir glerhálu hjarni. Þorlákur er skamt kominn yfir í gilið, þegar hann missir fótanna og fellur aftur á bak. Rennur hann á bakinu um stund,. Kemur honum það fyrst í hug, að þótt þetta verði sinn bani, skuli hann aldrei sleppa tökum á byssunni. Reynir hann nú að bera byssuna fyrir sig, stinga henni niður og reyna þannig að draga úr hraðanum, en árangurinn verður einungis sá, að hann snýst við á fluginu og rennur nú á grúfu, og veit höfuðið undan brekkunni. Hraðinn er ógurlegur. Hann sjer steinana, sem standa upp úr hjarninu, þjóta fram hjá eins og örskot. Stundum virðist ekki muna meiru en hársbreidd að hann rekist á einhvern þeirra, en ef slíkt kæmi fyrir, yrði það ekki framar lifandi maður í lífsháska, sem hrapaði þarna niður harðfennið, heldur limlest lík.
[mynd 3 v] En það er svona, "þegar slysið á ekki til að vilja", eins og haft var að orðtæki áður fyrr. Þorlákur hentist niður alla hlíðina, innan um grjótið, og staðnæmdist loks í lausum snjó, í laut einni, niðri á láglendi. Von bráðar brölti hann á fætur. Hann var hálfringlaður í höfðinu , föt hans voru rifin og hann var aumur í skrokknum. Hendurnar, sem höfðu haldið dauðahaldi um byssuna, voru blóðrisa eftir hjarnið. Þorlákur athugaði nú byssuna. Þegar hann sá, að hún hafði ekkert skemst við þetta óvenjulega ferðalag, gekk hann þangað sem hvíta tófan lá, tók hana upp og bar heim til bæjar. En hann var svo sem ekki hættur við þá mórauðu. Í birtingu morguninn eftir lagði hann af stað upp hlíðina. Hann hafði nú mannbrodda á fótum. Læddist hann upp með gilinu þeim megin, sem klettabeltið var. Hann hugði, að tófan myndi annaðhvort dauð eða að dauða komin, en veiðimannseðli hans krafðist samt allrar varúaðr. Hann ætlaði því að reyna að komast í hvarf við klettana, svo nærri staðnum, þar sem tófan átti að liggja, að hann hefði hana í skotfæri, ef á þyrfti að halda, en áður hann kæmist svo nærri, skaust mórauð tófa undan klettinum, sem hann stefndi á. Tófan setti út og upp fjallið og Þorlákur á eftir. Elti hann hana út hlíðina og alt upp á fjallsbrún. En fjallsbrúnin er þarna sljett og greiðfær, þegar upp er komið.
Tófan var langt á undan, en Þorlákur hugði, að hún hlyti brátt að mæðast, svo særð sem hún hafði sýnst daginn áður. Barst eltingarleikurinn út eftir fjallinu, en þegar komið var langt út á fjallið, skall á með norðanbyl og hvarf tófan þar út í hríðina. En Þorlákur snéri við og mátti hafa sig allan við að komast niður af fjallinu og heim. Leið svo veturinn, að engin veiðiferð gerðist annari sögulegri. En dag nokkurn, sumarið eftir, var Þorlákur að leita kinda í fjallinu fyrir ofan Súðavík. Gekk hann þá upp með gilinu, þar sem hann hafði hrapað um veturinn. Þegar hann kom að klettabeltinu, datt honum í hug að líta undir steininn, sem hann hafði sjeð mórauðu tófuna skjótast undir - og undan. En hvað haldið þið hann hafi sjeð? Hann sá beinagrind og skinnrytjur af mórauðri tófu. Nú skildi hann, hvernig í öllu lá. Særða tófan hafði drepist af sárum sínum, undir steininum, sennilega samdægurs. Hefði hann gengið beint að steininum morguninn eftir, hefði hann getað hirt feldinn. Mórauða tófan, sem hann elti út eftir fjallinu, var alheil tófa, sem hafði lagst niður hjá hinni, en rokið af stað, þegar hún sá manninn nálgast. Svona eru tófurnar, þær geta janfvel leikið á hinn slyngasta veiðimann, bæði lifandi og dauðar.
Safnað fyrir Melrakkasetur Íslands af Oddnýju Bergsdóttur, Súðavík
Myndir: úr safni Súðavíkurhrepps
