Lesbók Morgunblaðsins
Sunnudaginn 1.október 1939.
39. tbl. XIV.árgangur.
Bls. 305

Mesta refaskytta á Vestfjörðum.
Einn þeirra örðugleika, sem íslenskir bændur víða hafa átt við að etja er bíturinn, „dýrbíturinn", sem svo er kallaður. Refurinn, þetta slægvitra harðgerða kvikindi, sem öll íslensk meinsæri og harðindi hefir lifað, hefir stundum lítt farið að lögum um aðdrætti til bús síns eða saðningu síns soltna maga.
Og djarftækni refsins, hvort heldur hefir verið að vetri, þegar fannir og frost ríkja og
fjenaður bóndans er við hús, eða þegar grös gróa og lambfjenaður gengur í haga, hefir stundum valdið bóndanum þungbærum búsifjum. Þeim bónda, sem á vetrardegi hefir sjeð væna á eða roskinn sauð úr fjárhóp sínum með blóðuga og brudda snoppu, hefir vissulega verið þungt í huga til bítsins, sem hvarf fyrir næsta leiti er að var komið. Þó mun hitt, lambadauðinn á vorin af völdum bítsins, hafa verið öllu válegra, enda meiri brögð að. Það hlaut þess vegna að vera þakklátt verk að herja á þennan harðráða kvalara saklausra sauðkinda, refinn.

Víða mun það og hafa verið svo, að skytturnar, sem til þessa starfa voru fengnar, þóttu hinar mestu hjálparhellur og aufúsugestir þar sem úr slíkum vandkvæðum þurfti að ráða. En þessara manna hefir samt óvíða verið getið og þýðing erfiðis þeirra um kaldar vetrarnætur við útilegur eða grenjavinslu á vorin er ekki mörgum kunn utan sveitanna þar sem þeir ólu aldur sinn. En um það er ekki að fást. Gildi mannlegra athafna verður aldrei með sanngirni metið eftir því, hversu mikil athygli þeim er veitt, hversu mikið er um þær rætt eða ritað.
Frásagnir þær , sem hjer fara á eftir um þessa hluti, eru eftir manni, sem í rúm 50 ár - hálfa öld - hefir fengist við eyðingu refa, í senn með grenjavinslu og veiðum á vetrum.

Þessi maður er Finnbogi Pjetursson, fyrrum bóndi að Litlabæ í Skötufirði. Frásögn hans gefur, jafnframt því að skýra frá ýmsum atvikum frá hans persónulegu reynslu, glögga hugmynd um það hverning veiðiaðferðum var og er háttað í leiknum við skolla. Finnbogi á Litlabæ er veiðimaður með afbrigðum, bráðkænn og athugull. Hann er nú 73 ára að aldri og hefir fengist við hverskonar tíðkanlegan veiðiskap við Djúp frá barnæsku. Er það ýmsra manna mál, og þykir ekki ofmælt, að hann muni slyngasta núlifandi refaskytta um alla Vestfirði. Mun hann hafa unnið nær þrjú hundruð greni víðsvegar um alt Ísafjarðardjúp og alt suður í Barðastrandasýslu, skotið mörg hundruð fullorðna refi og á annað þúsund sela. Síðustu tófuna skaut hann rúmlega sjötugur, en hefir nú hætt útilegum sökum kulvísi. Nokkuð hefir honum upp á síðkastið daprast sýn.

Frásögn Finnboga
Á uppvaxtarárum mínum var mikið um refi hjer við Djúp. Töluverð brögð voru að því að þeir legðust á fje og þótti bændum að því mikið óhagræði. Var það að vonum, því sumstaðar mátti heita að fjenaður manna væri í hers höndum vegna ágengni bítsins. Mest hygg jeg þó að hafi verið um bít skömmu fyrir aldamótin.
Jeg var 18 ára gamall í fyrsta skifti er jeg fór á greni til þess að vinna það. Þá voru hjer við Djúp tveir menn sem fengist höfðu við grenjavinslu, þeir Pjetur Zar Halldórsson, faðir minn, bóndi á Kleyfum, og Páll Pálsson bóndi á Eyri í Ísafirði. Voru þeir þá báðir nokkuð við aldur. Mjer er minnisstæð þessi fyrsta för mín. Faðir minn hafði fengið boð frá bóndanum á Látrum í Mjóafirði um að koma þangað og vinna bít, sem þar gengi ljósum logum og hefði drepið undan fjölda lambám. Réðst það úr að jeg tókst þetta á hendur fyrir föður minn. Þótti mjer nú mikið í húfi að vel tækist til í fyrsta sinn, er mér væri trúað fyrir slíku verki og bjó mig sem skyndilegast. Kom jeg að Látrum um háttatíma og hitti bónda að máli. Þá var þar fyrir Páll á Eyri, og hafði hann þá verið á hnotskóg um grenið, leitað lengi um fjallið fram af bænum, en einskis orðið vísari, hvorki um bítinn sjálfan né greni hans. Fór hann síðan heimleiðis. Leist mér nú lítt vænlega til þess að mér ungum og óreyndum, yrði nokkuð ágengt, en ákvað þó fyrir beiðni bónda að freista þess.
Þoka var á og hráslagi og skygni slæmt er upp á fjallið kom er helst var álitið að grenið væri.Leitaði jeg þar meginhluta nætur en varð einskis vís. Um morguninn labbaði jeg niður af fjallinu og lagðist neðarlega í hlíðinni og ætlaði að bíða þar, ef ske kynni að bíturinn yrði þar á ferli frá aðdráttum. Þetta var skömmu eftir sólarupprás. Þokunni var að ljetta af, tekið dálítið að hlýna af sólinni. Jeg lá á mjúkum bala og var ekki laust við að mjer rynni í brjóst rjett sem snöggvast. En alt í einu glaðvakna jeg og heyri endur á smátjörn rjett fyrir innan mig og neðar í hlíðinni hefja upp gagg mikið og þyrpast saman. Litast jeg þá um og sje að út fjöruna fyrir neðan mig og innan kemur stór mórauð tófa. Stefnir hún út fjöruna og fer hratt yfir. Reiknaði jeg nú með að hún myndi snúa upp hlíðina er hún yrði fuglanna vör á tjörninni fyrir neðan mig. Svo varð og fjekk jeg þá á henni sæmilegt færi og skaut hana þar sem hún hélt neðan hlíðina.Af tvennu réð jeg, að þetta væri bíturinn, sem uslanum hafði valdið á bænum, fyrst því að hún var með part af núdrepnu unglambi er jeg skaut hana, og hinu, að jeg varð var þess, að á henni var færilús. Þótti mjer það einkennilegt, því það mun fátítt að færilús finnist á refum, þótt bítir sjeu.
Grenið fann jeg aldrei, en ekki varð Látrabóndinn var við bít það sem eftir var vorsins, og mun þetta því hafa verið bíturinn er jeg skaut.
Í þá daga var líka látið nægja að skjóta tófurnar en minna hirt um að að vinna greni þeirra.Yrðlingarnir voru þá verðlitlir, var lengi greitt fyrir þá samkvæmt refareglugerðinni 50 aura fyrir stk. og 12 kr. fyrir að vinna báðar tófurnar.
Farið á greni
Sá sem kominn er á greni og ætlar sjer að vinna það, þ.e. skjóta tófurnar og ná yrðlingunum, verður fyrst og fremst að hafa það hugfast, að hann á við ótrúlega kænsku og snarræði að etja. Íslenski fjallarefurinn hefir þessa eiginleika í ríkum mæli og þar að auki er hann tortryggnin og eðlisávísun hans næm. Hann á sjer alstaðar óvini, hvert hans fótmál mótast af þessari vissu. Þessi vissa hefir skerpt skynfæri hans svo að varfærni hans í baráttunni gegn óvininum, skyttunni er ótrúleg. Þrátt fyrir þetta má vel takast að hafa hendur í hári þessa kæna og bragðvísa dýrs. En til þess þarf að þekkja það, kunna skil á háttum þess og sjá við brögðum þess. Slík þekking á hinum villta fjallaref fæst ekki nema með langri reynslu og skiftum við hann.
En það er eins með refina og mennina, þeir eru misjafnlega gerðir. Sumir eru gæflyndari en alment gerist, aðrir heiftúðugri og hefnigjarnari. Fjölmargt er þó öllum refum sameiginlegt, t.d. hin ríka sjálfstæðisþrá, tortrygni, afburða þefvísi og fleira.

Refaveiðar má segja að greinist í tvo þætti, annars vegar grenjavinslan á vorin og hins vegar vetrarveiðarnar. Meginþáttur grenjavinslunnar var svo eins og fyrr greinir, að drepa hjónin, og var þá oft lítt hirt um yrðlingana, sem síðan sultu í hel í greninu ef þeir voru litlir og vanburða er foreldrarnir voru skotnir, en komust á legg ef þeir voru orðnir það þroskaðir að þeir gætu bjargað sjer sjálfir. Þetta breyttist mjög síðar, er yrðlingarnir urðu verðmætir, og var þá oft aðalkappið lagt á að ná þeim.

Grenjavinnsla
Við genjavinsluna kemur það fyrst til greina að finna sjálft grenið. Gat það oft reynst býsna örðugt, enda þótt oft mætti ganga að vísu greni ár eftir ár á sama stað. Tíðast mun vera að grenið sje í urð og þá í eyðifjörðum eða á fjöllum uppi. Þó kom það alloft fyrir, að greni fundust niðri í bygðum skammt frá bæjum, en helst var það á þeim árum er mikið var um refi. Stundum voru grenin moldargreni í bölum og stundum jafnvel í skógi og þá stundum vaxið fyrir grenimunnann. Þegar á greni var komið var það oftast auðsætt hvort nokkuð var í því. Lyktin, hvort grenið var "smogið" þ.e. hvort tófuhár fundust í munnanum, matarleyfar o.fl. sýndu það glögglega. Mátti þá oft strax sjá, hvort bítur átti grenið eða ekki. Sást það á drasli því sem við grenið var. Stundum sáust þar aðeins fuglaræflar, stundum eggjaskurn og hrognkelsi og stundum einvörðungu kindabein.
Ef svo hittist á við komuna á grenið, að tófurnar voru inni, varð að fara að með sjerstakri varúð. (Annars var það fátítt að hjónin væru bæði inni. Steggurinn oftast úti og annaðist hann aðdrætti meðan yrðlingarnir eru litlir). Var þá ráðlegast að hafast ekkert að en fara nokkuð frá greninu og gera ekki vart við sig og bíða þess að tófan kæmi af sjálfsdáðum og þá að skjóta hana. Ef að það ekki tókst varð að fara aðra leið.Var það þá tíðast að ná einum yrðling og nota hann sem agn fyrir móðurina. Var það með þeim hætti, að hann var kvalinn og látinn veina eins sárlega og tök voru á og mátti þá oft ginna tófuna í skotfæri að greninu.
Jeg minnist þess eitt sinn, að jeg átti í sjerstökum örðugleikum með að ná tófu þannig. Hún gætti sína að koma aldrei of nálægt og hjelt sig á næstu leitum við mig. Tók jeg þá það ráð að jeg ljet pilt, sem með mjer var, hafa yrðlinginn, en fór sjálfur nokkuð frá greninu í veg fyrir tófuna. Kom hún síðan að greninu í sömu fjarlægð og áður og tókst mjer þá að skjóta hana. En þegar jeg kom aftur á grenið hafði pilturinn slitið lærið undan yrðlingnum í fávitaskap sínum. Hraus mjer svo hugur við þessu athæfi, að jeg hafi aldrei síðan kvalið yrðling til þess að ginna móðurina í skotfæri, en jafnan veinað sjálfur og þannig líkt eftir væli yrðlinganna. Hefir mjer gefist það vel. Oft vöruðu hjónin hvort annað við hættunni og var þá oft erfitt að fá færi á þeim.
Aðferðir við að ná yrðlingunum voru ýmsar. Stundum tókst að kalla þá út með því að líkja eftir kallhljóði móðurinnar. Ruddust þeir þá e.t.v. allir í senn út í grenimunnann, ef þeir voru litlir og lítt farnir að kunna skil á vélabrögðum heimsins. Var þá um að gera að vera nógu handfljótur að grípa þá áður en þeir áttuðu sig. En oft fékk maður þá slæm bit, því refskjafturinn er illvígur, jafnvel þótt á smáyrðling sje. En oftar varð þó að beita brögðum til þess að ná þeim. Sú aðferð að nota boga mun hafa verið venjulegasta aðferðin eftir að bogar fluttust. Var boginn þá settur eins innarlega og hægt var og eitthvert lyktnæmt æti lagt fyrir utan hann í grenimunnan. Boginn varð að vera vandlega hulinn og vel festur þannig að ekki væri hægt að hlaupa með hann . Lagði þá lyktina inn í grenið og æsti upp sultinn í yrðlingunum, sem e.t.v. ekki höfðu fengið neitt í fleiri sólarhringa. Fór þá oft þannig að þeir álpuðust áliðis til ætisins og festust í boganum, sem fjell er á hann var stigið, og voru síðan dregnir út. Gekk þetta þannig koll af kolli, þar til grenið var tæmt. Þriðja aðferðin var að beita fiskiöngla og leggja þá í grenið. Bitu yrðlingarnir á og voru síðan dregnir út. Notaði jeg þá aðferð örsjaldan.
Af Njálu er auðsætt að þá hefir tíðkast að refir væru kæfðir með reyk inni í grenjunum. Skarphjeðinn segist ekki vilja "láta bræla sig inni sem melrakka í greni". Þessi aðferð mun nú löngu niður lögð.
Ef tófurnar höfðu ekki verið skotnar, en orðið fyrir styggð á greninu, mátti helst ekki yfirgefa það nema þá að hægt væri að byrgja það. Ef grenið var yfirgefið mátti ganga að því vísu að tófan flytti sig með alt hyskið. Ef yrðlingarnir eru litlir flytur hún þá í kjaftinum, en ella elta þeir hana. Er þá of erfitt að hafa upp á nýja bústaðnum.
Mikla þrautseigju þarf oft við grenjavinslu. Stundum getur verið mjög erfitt að ná yrðlingunum, ef þeir eru orðnir stórir. Tófurnar eru líka oft erfiðar viðfangs. Hefi jeg lengst verið 5 sólarhringa að vinna eitt greni.

Vetrarveiðar
Mest brögð að bít hjer við Djúp, svo jeg man eftir, hygg jeg að hafi verið árið 1898. Þá missti bóndinn í Ögri yfir 30 unglömb um vorið af völdum hans. Jeg var þá formaður í Bolungarvík, en fjekk boð um að hjálpar væri þörf. Kom jeg svo inneftir nóttina eftir vertíðarlokin og skaut þá sömu nóttina báðar tófurnar af bítsgreninu, er þær komu á grenið með sinn lambshelminginn hvor.
Hinn háttur refaveiða hjer á Íslandi er eins og fyrr er getið vetrarveiðarnar. Voru þær stundarðar mestan hluta vetrar, þó fremur seinni hluta vetrar, því þá voru skinnin orðin fallegri. Jeg mun hafa verið rúmlega 16 ára er jeg í fyrsta skipti fékk að liggja úti fyrir tófu. Var þá jafnan legið úti á nóttunni, því þá voru tófur helst á ferli.
Byssur þær er þá voru notaðar, voru svokallaðir munnhlaðningar. Bakhlaðningar hygg jeg að fyrst hafi fluttst hingað að Djúpi með Norðmönnum er hjer stunduðu hvalveiðar.
Jeg eignaðist snemma niðurhlaðning og þóttist þá vel vopnaður.
Útilegum fyrir refum held jeg að jeg fái best lýst með því að segja frá útilegum mínum er jeg réri á vetrarvertíð í Bolungarvík. Það var háttur minn að liggja þá úti fyrir tófum, er ekki gaf á sjó. Allmikið var þá um tófur og lá jeg ýmist úti á svokallaðri Stigahlíð, sem liggur utan Bolungarvíkur, eða inni í Óshólum, er svo heita, og voru fyrir innan Víkina.
Stigahlíð er hömrótt og sæbrött. Liggur hún að opnu hafi og er brimgnauð mikið við hana. Hafa þar margir bátar farist og margt borið á land þar. Hefir þar óhug að mörgum sett, enda af sumum talið reimt.
Jeg minnist sjerstaklega einnar nætur er jeg lá fyrir tófu á Stigahlíð. Jeg var þá formaður í Bolungarvík. Þetta var um páskaleitið og versta ótíð og gaf sjaldan á sjó. Norðangarður var á og Bolungarvík hálffull af hafíshröngli og 16 stiga frost. Undir dimminguna gekk jeg út á hlíðina og lagðist nokkuð utan við svokallaða Ófæru. Lagðist jeg þar undir hafísjaka í fjörunni og beið átekta. Var þarna hálf ömurlegt um að litast. Fjaran þakin af íshröngli, sogandi brim við landið svo maður heyrði naumast til sjálfs sín og hríðarkóf öðru hvoru. Jeg var á þeim árum ekki laus við myrkfælni og í þetta sinn get jeg varla sagt að jeg hafi verið nema í meðallagi gunnreifur undir ísjakanum. Mjer lá við að skoða byssuna mína, sem lá hlaðin fyrir framan mig, sem góðan fjelaga, sem jeg þó altaf gæti sótt uppörvun til þótt umhverfið væri dauflegt. Þegar nokkuð var komið yfir miðnætti, kl. um 1 kemur svo hvít tófa snuðrandi inn fjöruna innan um íshrönglið og var þá orðið svo rokkið að jeg naumast greindi hana. Varð hún ekki vör við mig, þar sem vindur stóð á mig, og kom í dauðafæri og skaut jeg hana þar. Um morguninn er tekið var að birta fjekk jeg á sama stað aðra mórauða. Með þennan feng kom jeg um morguninn um fótaferðatíma heim í búð mína. Verð fyrir fallegt mórautt tófuskinn var þá 30-40 kr. en 5 kr. fyrir hvítt. Þótti það þá drjúgur skildingur. Um slíkar útilegur alment má segja að þær voru kuldalegar og reyndu mjög á þolinmæðina. Oftast var legið við sjóinn og þess þá gætt að liggja þannig að vindur stæði ekki af manni í átt er tófunnar var að vænta úr. Þefnæmi hennar hefði þá varað hana við hættunni. Varfærni tófunnar var sjerstaklega auðsæ þegar borið hafði verið út fyrir hana og skyttan síðan lá við útburðinn. Gátu þá stundum liðið nokkrar nætur þannig að hún ekki smakkaði á ætinu þótt hungruð væri og kæmi aldrei í færi. Stundum voru hlaðin skotskýli í hæfilegri fjarlægð við agnið og lá skyttan þar í . Sumstaðar var líka legið í fjárhúsum og agnið haft í námunda við þau. Gáfust þessar aðferðir misjafnlega, eftir því hvernig dýrin voru og hversu hart var um æti. Oft varð jeg þess var að tófur vöruðu hver aðra við yfirvofandi hættu undir slíkum kringumstæðum. Henti það meira að segja stundum, að þær ráku beinlínis aðrar tófur, sem ekki voru eins varfærnar, brott frá hættunni.
Eins og maður á greni verður oft var við heita og fórnfúsa móðurást hjá tófunni, eins sjer maður það stundum glögglega hversu annt hún lætur sjer um að vara aðrar tófur við hættum og veiðibrellum við útburði. Læt jeg ósagt um hvort sú umhyggja byggist á nokkru ættarsambandi eða er aðeins venjulegur kærleiki til náungans. Af manna hálfu hefir hinn vilti íslenski fjallarefur átt litlum kærleikum að fagna. Fer það að vonum. En þrátt fyrir veiðibrellur og fjandskap manna lifir kyn hans áfram í íslenskum bygðum og óbygðum.

Unnið úr Lesbók Morgunblaðsins fyrir Melrakkasetur íslands: Oddný Bergsdóttir.
Millifyrirsagnir eru frá Melrakkasetrinu